Artemis Ay bazası planı beynəlxalq hüquqa zidd ola bilər

    Technote.az “The Verge” platformasına istinadən bildirir ki, NASA-nın həyata keçirdiyi Artemis proqramı Ayda uzunmüddətli insan varlığını qurmağı hədəfləyir. Artemis II mission çərçivəsində astronavtlar Ay ətrafında dövrə vuraraq Yerə qayıdacaq və gələcək missiyalar üçün texnologiyalar sınaqdan keçiriləcək. Əsas məqsəd isə 2030-cu illərə qədər Ay səthində baza qurmaqdır.

    Bu planın əsas ideyası astronavtların Ayda uzun müddət qalmasını təmin etmək üçün yerli resurslardan istifadə etməkdir. Məsələn, suyu Yerə gətirmək əvəzinə Ayda buz tapılıb istifadə edilə bilər. Bu yanaşma “yerində resurs istifadəsi” kimi tanınır və gələcək kosmik missiyalar üçün kritik sayılır.

    Lakin problem təkcə texnologiya ilə bağlı deyil, hüquqi mübahisələr də getdikcə artır. 1967-ci ildə qəbul edilən Outer Space Treaty-yə görə heç bir ölkə Ay və ya digər kosmik cisimlər üzərində suverenlik iddia edə bilməz. Buna baxmayaraq, ABŞ resursların çıxarılmasının “mülkiyyət iddiası” sayılmadığını bildirir.

    Bir çox beynəlxalq hüquq eksperti isə bu yanaşmanın yanlış olduğunu düşünür. Onların fikrincə, Ayda resursların çıxarılması faktiki olaraq həmin ərazi üzərində nəzarət yaratmaq deməkdir və bu, müqavilənin ruhuna ziddir.

    ABŞ bu məsələni Artemis Accords vasitəsilə həll etməyə çalışır. 60-dan çox ölkənin qoşulduğu bu razılaşma kosmosda əməkdaşlığı təşviq etsə də, eyni zamanda Ay resurslarının istifadəsinə icazə verir və müəyyən ərazilərdə “təhlükəsizlik zonaları” yaradılmasını dəstəkləyir. Bu zonalar digər ölkələrin həmin ərazilərə müdaxiləsini məhdudlaşdıra bilər.

    Tənqidçilər hesab edir ki, bu yanaşma gələcəkdə Ayda “ilk gələn götürər” prinsipi ilə qeyri-rəsmi nəzarət bölgülərinə səbəb ola bilər. Bu isə tarixdəki torpaq uğrunda rəqabətləri xatırladır.

    Digər tərəfdən, Çin də Ay proqramını aktiv şəkildə inkişaf etdirir və ABŞ-dən fərqli olaraq Artemis razılaşmasına qoşulmayıb. Çin və Rusiya birlikdə öz Ay bazalarını qurmağı planlaşdırır. Bu isə Ay uğrunda yeni bir geosiyasi rəqabətin formalaşdığını göstərir.

     Ekspertlərə görə, Ay missiyalarının arxasında yalnız elmi məqsədlər deyil, həm də siyasi və strateji maraqlar dayanır. Kosmos artıq yeni bir rəqabət sahəsinə çevrilib.