NASA və IBM Ayın tədqiqi üçün açıq süni intellekt modeli təqdim edib

    “NASA” və “IBM” Ayın araşdırılması üçün “NASA-IBM Lunar Foundation Model” adlı açıq mənbəli süni intellekt modelini təqdim edib. Cümə axşamı yayımlanan sistem “Hugging Face” platformasında hamı üçün açıqdır. Model “Artemis” proqramı çərçivəsində Ayda uzunmüddətli insan fəaliyyətinə hazırlıqda istifadə olunacaq. Tədqiqatçılar hər yeni sual üçün ayrıca sistem yaratmaq əvəzinə, bu modeli müxtəlif işlərə uyğunlaşdıra biləcəklər.

    Model son 50 ildə toplanmış, həcmi petabaytlarla ölçülən Ay müşahidə məlumatı əsasında öyrədilib. Petabayt çox böyük məlumat həcmini ifadə edir. Modellə yanaşı, kompüter alqoritmlərinin öyrədilməsi üçün hazırlanmış ilk vahid açıq Ay məlumat dəsti də yayımlanıb. Bu dəstdə 4 missiya çərçivəsində 9 cihazdan toplanmış on minlərlə xəritə və şəkil birləşdirilib. Dəst 30-dan çox məlumat qatını əhatə edir. Buraya “Lunar Reconnaissance Orbiter”, “GRAIL” və Yaponiyanın “SELENE” missiyasından əldə olunan məlumatlar da daxildir.

    Sistem müxtəlif cihazlardan gələn məlumatlarda kraterləri, vulkanik quruluşları və ehtimal olunan buz yataqlarını müəyyənləşdirir. Buz sahələrinin aşkarlanması sınağında model “Microsoft”un görüntü modeli ilə müqayisədə səhvləri 23% azaldıb. Kraterlərin tapılması və növlərə ayrılmasında isə nəticə həmin sistemdən 19% yüksək olub. Üstəlik, təlim məlumatının yalnız yarısı istifadə edilib. Əvvəllər alimlər bu işi əl ilə və ya yalnız 1 tapşırıq üçün hazırlanmış, daha zəif nəticə verən modellərlə görürdülər.

    Model 5 avqustda Ay səthində yaranmış yeni krater üzərində də sınaqdan keçirilib. “SpaceX” şirkətinin “Falcon 9” raketinin düşdüyü yer mövcud kraterlə qismən üst-üstə düşsə də, sistem yeni krateri ilk cəhddə düzgün müəyyənləşdirib.

    Buz yataqları gələcək Ay bazaları üçün su və oksigen mənbəyi ola bilər. Onlardan hətta Mars uçuşlarında istifadə ediləcək raket yanacağının hazırlanmasında yararlanmaq mümkündür. Vulkanik sahələr Ayın istilik tarixini öyrənməyə kömək edir. Kraterlər isə səthin yaşını, geoloji quruluşunu və ilkin daxili qatların tərkibini anlamaq üçün vacibdir. Bu məlumatlardan təhlükəsiz eniş yerlərinin seçilməsində də istifadə oluna bilər.

    Ay görüntülərində kəskin və tam qaranlıq kölgələr olur. Buna görə eyni krater müxtəlif vaxtlarda tamamilə fərqli görünə bilər. Yerdə çəkilmiş görüntülər üçün işləyən adi öyrətmə üsulu bu səbəbdən Ay məlumatlarında uğursuz nəticə verib. Tədqiqatçılar Ay səthini portağal dilimlərinə bənzər hissələrə bölərək təlim və sınaq üçün ayrı ərazilər seçiblər. Beləliklə, model oxşar kraterləri sadəcə əzbərləmədən daha sabit nəticə göstərə bilib.

    Məlumat dəstində təsvirin hər pikseli eyni əraziyə aid digər ölçmələrlə uyğunlaşdırılıb. Bunun nəticəsində tədqiqatçılar üçün bir-biri ilə əlaqələndirilmiş 2 milyondan çox məlumat nöqtəsi yaradılıb. Açıq model və məlumat dəsti dünya üzrə alimlərə sistemi Ayla bağlı yeni suallara uyğunlaşdırmağa və ya öz modellərini hazırlamağa imkan verir. “NASA” və “IBM” hava, iqlim və Yer müşahidələri üçün yaradılmış “Prithvi” model ailəsini də “Hugging Face” platformasında açıq yayımlayır.

    “NASA” və “IBM” arasında əməkdaşlıq 60 ildən çoxdur davam edir. Bu əməkdaşlıq “Apollo” missiyalarını da əhatə edib. Yeni model “Artemis II” missiyasının 6 apreldə başa çatan tarixi Ay uçuşundan sonra təqdim olunub. Reid Wiseman, Christina Koch, Victor Glover və Jeremy Hansen 1972-ci ildən bəri Ay istiqamətində ilk ekipajlı uçuşu həyata keçiriblər. Missiya zamanı onlar Yer kürəsindən əvvəlki bütün insanlardan daha uzağa gediblər.