CERN kainatın başlanğıcını öyrənmək üçün ən kiçik Böyük partlayışı yaradıb

    Avropa Nüvə Tədqiqatları Təşkilatında (CERN) çalışan alimlər oksigen-16 və neon-20 nüvələrini toqquşduraraq kvark və qlüon plazması yaradıblar. Təcrübə Böyük partlayışdan saniyənin təxminən milyonda biri qədər sonrakı sıx və olduqca isti vəziyyəti xeyli kiçik toqquşmalarda təkrarlayıb. Təbii şəraitdə artıq mövcud olmayan bu ilkin maddə forması kainatın ilk anlarını araşdırmaq üçün yeni imkan açır. Alimlər belə hadisələri kiçik Böyük partlayış adlandırırlar.

    Kvarklar proton və neytronları yaradan əsas hissəciklərdir, protonlarla neytronlar isə atomların və bütün maddənin quruluşunda iştirak edir. Qlüonlar kvarkları bir yerdə saxlayan daşıyıcı hissəciklərdir. Kainatın ilk mikrosaniyələrində kvarklar və qlüonlar hələ protonlarla neytronların daxilində məhdudlaşmamışdı və çox isti plazma şəklində idi. Kainat genişləndikcə maddə soyudu, kvarklar isə daha böyük hissəciklərdə birləşdi.

    Fiziklər onilliklər ərzində bu plazmanı əsasən qurğuşun kimi ağır elementlərin iştirak etdiyi iri nüvə toqquşmalarında öyrəniblər. İndi əsas sual toqquşmanın nə qədər kiçildilə biləcəyi və yaranan hissəciklərin yenə də maye damcısı kimi davranıb-davranmayacağıdır. Təcrübədə seçilən iki nüvənin hər biri qurğuşun atomunun çəkisinin onda birindən də azdır. Halbuki qurğuşun əvvəllər belə plazma yarada bilən ən yüngül elementlərdən biri sayılırdı.

    Kiçik nüvələrə baxmayaraq, alimlər toqquşmalarda kvark və qlüon plazmasına uyğun siqnallar qeydə alıblar. Yaranan maddə çox qısa müddət ərzində maye kimi kollektiv şəkildə genişlənib, daha sonra soyuyaraq yenidən hissəciklərə çevrilib. Araşdırmanın həmmüəllifi You Zhou nəticənin ilkin maddənin yaranması üçün tələb olunan əsas şərtləri daha yaxşı anlamağa kömək etdiyini bildirib. Təcrübə bu plazmanın kainatın başlanğıcında necə davrandığını və sonradan indiki maddəyə necə çevrildiyini də aydınlaşdıra bilər.