DESI astronomiya cihazı kainatın ən böyük 3D xəritəsini hazırlayıb

    Arizona ştatındakı Sonora səhrasında quraşdırılan “DESI” cihazı son 5 ildə kosmosu xəritələndirib. Nəticədə kainatın indiyədək hazırlanmış ən böyük üçölçülü xəritəsi ortaya çıxıb. Layihənin əsas məqsədi kainatın getdikcə daha sürətlə genişlənməsinə səbəb olduğu düşünülən qaranlıq enerjini araşdırmaqdır. Toplanan görüntülərə baxmaq üçün “DESI Legacy Imaging Surveys” adlı pulsuz onlayn alətin son versiyası da istifadəyə verilib. Qaranlıq enerjinin nə olduğu isə hələ məlum deyil.

    Xəritə 5,6 trilyon pikseldən ibarətdir. Burada ulduzlar, qalaktikalar, qara dəliklər və asteroidlər də daxil olmaqla təxminən 4 milyard göy cismi qeydə alınıb. Məlumatlar bütün səmanın təxminən 75 faizini əhatə edir. Xəritə görünən işıqda və insan gözünün görə bilmədiyi yaxın infraqırmızı diapazonda aparılan müşahidələri birləşdirir.

    Xəritədəki boş hissələr əsasən Süd Yolundakı ulduzların, kosmik tozun və digər maddələrin uzaq kosmosu örtməsi ilə bağlıdır. Qalaktikamız yastı disk formasında olduğu üçün gecə səmasında sıx ulduz zolağı kimi görünür. Tədqiqatçılar bu maneəni azaltmaq üçün cihazın 5000 mexaniki gözünü qalaktikanın yuxarı və aşağı tərəflərinə yönəldiblər. Bununla da uzaq kosmosun daha aydın görüntüləri əldə olunub.

    Son müşahidə mərhələsi 5 il davam edib, lakin layihəyə hazırlıq ümumilikdə 13 il çəkib. Məlumatların toplanmasına 160-dan çox alim qoşulub. Layihənin məlumatlarına əsaslanan 1800-dən çox elmi məqalə artıq dərc edilib. Astronomlar göy cisimlərini araşdırarkən çox vaxt əvvəlcə “Legacy Imaging Viewer” xidmətində həmin obyektin görüntüsünə baxırlar.

    “DESI” tədqiqatçıları daha əvvəl 47 milyon qalaktika və kvazarın məsafələrini göstərən başqa xəritə də yayıblar. Həmin xəritə kainatın 11 milyard illik tarixini yenidən qurmağa və qaranlıq enerjinin təsirini izləməyə imkan verib. Alimlər bu görünməz qüvvəni birbaşa müşahidə edə bilmirlər. Buna görə də göy cisimlərinin bizdən hansı sürətlə uzaqlaşdığını ölçərək onun təsirini öyrənirlər.

    Müşahidələrin ilk 3 ilində toplanan məlumatlar supernova müşahidələri və Böyük partlayışdan qalan fon şüalanması ilə birlikdə təhlil edilib. Nəticələr qaranlıq enerjinin sabit qüvvə olmaya və zaman keçdikcə tədricən zəifləyə biləcəyini göstərir. Lakin hələlik yekun nəticə yoxdur. Bütün 5 illik məlumatların geniş təhlilinin 2027-ci ildə yayımlanması planlaşdırılır.

    “DESI” müşahidələri gələcəkdə “NASA”nın yeni “Nancy Grace Roman Space Telescope” layihəsi kimi kosmik tədqiqatlar üçün istinad və müqayisə mənbəyi olacaq. Alimlər həcmi petabaytlarla ölçülən bu nəhəng məlumat bazasını daha sürətli araşdırmaq üçün süni intellekt modellərindən də yararlanmağı planlaşdırırlar. Toplanan görüntülərdə hələ kəşf edilməmiş çoxlu obyekt və hadisənin olduğu düşünülür.