NASA Ayda müasir dövrdə qeydə alınan ən böyük zərbə kraterini tapdı

    “NASA”-nın “Lunar Reconnaissance Orbiter” aparatı Ayda müasir dövrdə qeydə alınan ən böyük zərbə kraterini tapıb. “McGetchin” adlı krater 11 aprel - 22 may 2024-cü il tarixləri arasında yaranıb. Ay səthinə çırpılan asteroid və ya kometin ölçüsünün 3 - 6 mərtəbəli bina qədər olduğu güman edilir. Hadisə baş verərkən müşahidə olunmayıb və krater 1 ildən çox diqqətdən kənarda qalıb.

    Tədqiqatçı Robert Wagner krateri 24 oktyabr 2025-ci ildə görüntülərin keyfiyyətini yoxlayarkən təsadüfən görüb. O, geniş bucaqlı kameranın hadisədən əvvəl və sonra çəkdiyi görüntüləri müqayisə edib, Ay səthindəki dəyişikliyi təsdiqləyib. Orbit aparatı 2025-ci ilin dekabrında ərazinin üzərindən yenidən keçib. Bu dəfə dar bucaqlı kamera kraterin daha ətraflı görüntülərini çəkib. Araşdırmanın nəticələri “Science Advances” jurnalında dərc olunub.

    Kraterin diametri 222 metr, dərinliyi 43 metrdir. Modellərə görə, bu böyüklükdə zərbə Ayda hər 132 ildən bir baş verir. “McGetchin” Ayın ən böyük krateri deyil. Ancaq “NASA”-nın “Lunar Reconnaissance Orbiter” aparatı ilə tapdığı ən böyük yeni kraterdir. Ayın ən böyük zərbə izi sayılan “South Pole-Aitken” hövzəsinin diametri təxminən 2490 kilometrdir.

    Ay səthində 2 milyondan çox krater var. Ayda atmosfer olmadığı üçün onların izləri əsasən silinmir. Böyük kraterlərin əksəriyyəti insanlar Ayı müşahidə etməyə başlamazdan çox əvvəl yaranıb. “Lunar Reconnaissance Orbiter” Ayın bütün səthini 14 gündə bir skan edir. Aparat 17 il ərzində təxminən 1000 yeni zərbə krateri tapıb. Bundan başqa, Ay səthində 100 mindən çox başqa dəyişiklik qeydə alıb. Kamera yalnız diametri təxminən 9 metr və daha böyük kraterləri seçə bilir, buna görə kiçik zərbələrin çoxu görünmür.

    Kraterin ətrafında təxminən 7 kilometr enində soyuq sahə də tapılıb. Burada gecə temperaturu ətraf səthlə müqayisədə 8 - 9°C aşağıdır. Alimlərin fikrincə, zərbə reqoliti - Ay səthini örtən toz və qaya qatını - boşaldıb. Boşalmış material istiliyi daha zəif saxladığı üçün ərazi daha tez soyuyur. Müqayisələr göstərib ki, diametri 30 metrdən böyük bütün yeni kraterlərin ətrafında eyni soyuma təsiri yaranır. Krater böyüdükcə soyuq sahə də genişlənir.

    Bu fərq gələcək Ay missiyaları üçün vacibdir, çünki yumşalmış səth roverlərin təkərlə hərəkətinə təsir edə bilər. Nəticələr gələcək Ay bazalarının yeni zərbələrdən yarana biləcək risklərə hazırlaşmasına da kömək edə bilər. Zərbələr səthin altındakı materialı üzə çıxardığı üçün həmin ərazilər resurs axtarışında faydalı ola bilər. Gələcək missiyalarda tədqiqat üçün süni zərbələr yaratmaq ideyası da araşdırılır. Krater 1977-ci ildə Ay Elmləri İnstitutuna rəhbərlik etmiş geoloq Tom McGetchin-in şərəfinə adlandırılıb.